Zdania podrzędne: rodzaje zdań podrzędnie złożonych

2019-01-09 12:19
Odrabia lekcje
Autor: Getty images

Zdania podrzędnie złożone dzielimy na rodzaje w oparciu o logikę relacji zdań składowych względem siebie. Z uwagi na pokrewieństwo ze wzajemnymi relacjami części zdania, rodzaje zdań podrzędnie złożonych to: podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe, dopełnieniowe i okolicznikowe. Przyjrzyjmy się im kolejno.

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych to zagadnienie niezbyt skomplikowane, jednak aby stało się jasne, warto przypomnieć sobie albo poznać części zdania. Wyróżniamy ich pięć, a w największym uproszczeniu są to:

  • podmiot – obiekt wykonujący czynność lub podlegający czynności, np. Po studiach bystry Tomek został lekarzem w przychodni,
  • orzeczenie – wskazanie na czynność wykonywaną przez podmiot lub obejmującą go, np. Po studiach bystry Tomek został lekarzem w przychodni (na ogół jest to czasownik, jednak tu mamy orzeczenie imienne – tzn. złożone z czasownika „zostać”, tzw. łącznika, oraz rzeczownika „lekarz”, tzw. orzecznika; w roli łącznika najczęściej występują czasowniki: być, stać się, zostać, wydawać się),
  • przydawka – określenie rzeczownika lub zaimka rzeczownego, m.in. podmiotu, np. Po studiach bystry Tomek został lekarzem w przychodni,
  • dopełnienie – dopowiedzenie lub uzupełnienie czynności wyrażonej orzeczeniem, np. Po studiach bystry Tomek został lekarzem w przychodni,
  • okolicznik – określenie czynności wyrażonej orzeczeniem, np. Po studiach bystry Tomek został lekarzem w przychodni.

Spis treści:

  1. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: podmiotowe
  2. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: orzecznikowe
  3. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: przydawkowe
  4. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: dopełnieniowe
  5. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: okolicznikowe
  6. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe czasu
  7. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe miejsca
  8. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe sposobu
  9. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe stopnia i miary
  10. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyczyny
  11. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe celu
  12. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe warunku
  13. Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyzwolenia

W powyższym przykładzie z młodym lekarzem w roli głównej mamy do czynienia ze zdaniem pojedynczym, czyli takim, które zawiera tylko jedno orzeczenie. Zamiast dowolnej części zdania mogłoby tu jednak wystąpić odrębne zdanie (z własnym orzeczeniem), w opisowej formie ukazujące określony element opowiastki o Tomku.

Wtrącenie tego nowego zdania w zdanie główne spowodowałoby powstanie zdania złożonego podrzędnie – odpowiednio: podmiotowego, orzecznikowego, przydawkowego, dopełnieniowego lub okolicznikowego.

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: podmiotowe

Zdanie podrzędnie złożone podmiotowe to takie, w którym zdanie podrzędne [P] dostarcza informacji o podmiocie lub zastępuje podmiot pytania nadrzędnego [N], czyli odpowiada na pytania: kto?, co?

Trzeba w tym miejscu podkreślić, że rola zdania składowego – nadrzędna lub podrzędna – w żaden sposób nie wpływa na kolejność obu elementów w zdaniu złożonym [oznaczaną cyframi – 1, 2 itd.] np.:

Wreszcie stało się to, na co czekała [1N: Wreszcie stało się – co? 2P: To, na co czekała]

Kto ma wiernych przyjaciół, jest bogaczem [2N: Jest bogaczem – kto? 1P: Kto ma wiernych przyjaciół]

Wydawało im się, że słyszą muzykę [1N: Wydawało im się – co? P: Że słyszą muzykę]

Najwyższą nagrodę otrzymają ci, którzy poprawnie wytypowali sześć liczb [1N: Najwyższą nagrodę otrzymają – kto? 2P: ci, którzy poprawnie wytypowali sześć liczb]

Nikt, kogo pytałam o drogę, nie znał angielskiego [1N: Nikt nie znał angielskiego – kto? 2P: kogo pytałam o drogę]

Dobrze wiedzieć

UWAGA. Warto zauważyć, że w ostatnim przykładzie zdanie podrzędne przerwało ciągłość zdania nadrzędnego. Na wykresie dwie części zdania nadrzędnego oznaczylibyśmy jako 1a (Nikt), 1b (nie znał angielskiego). Może się też zdarzyć sytuacja odwrotna – z przerwanym ciągiem zdania podrzędnego.

Ile czasu uczniowie odrabiają prace domowe w innych krajach? WIDEO

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: orzecznikowe

Zdanie podrzędnie złożone orzecznikowe to struktura, w którym zdanie podrzędne dostarcza informacji o orzeczeniu, a więc odpowiada na pytania orzecznika: kim jest, stał się, został? czym jest, stał się, został? jaki jest, stał się, został, wydawał się, okazał się?, np.:

Nie zawsze był tym, kim jest dziś [1N: Nie zawsze był tym – był kim? 2P: kim jest dziś]

Oni już tacy są, że nie pomogą [1N: Oni już tacy są – są jacy? 2P: (tacy), że nie pomogą]

Anna była tą, którą reżyser chciał widzieć w roli głównej [1N: Anna była tą – była którą? 2P: (tą), którą reżyser chciał widzieć w roli głównej]

Okazała się inna, niż kiedyś [1N: Okazała się – jaka? 2P: inna niż (była) kiedyś]

Czytaj:

Zdania nadrzędne i podrzędne: przykłady, ćwiczenia

Przymiotnik: co to za część mowy? Pytania, stopniowanie, ćwiczenia

Czasownik: co to za część mowy? Pytania, rodzaje, odmiana, ćwiczenia

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: przydawkowe

Zdanie podrzędnie złożone przydawkowe to ta konstrukcja, w której zdanie podrzędne występuje w roli przydawki, zatem odpowiada na pytania: jaki, jaka, jakie?, który, która, które?, czyj, czyja, czyje?, a także ile? oraz czego, z czego?, np.:

Sprzedali jej jabłka, które były niedojrzałe. [1N: Sprzedali jej jabłka – jakie? 2P: (takie), które były niedojrzałe]

Spotkałem piosenkarza, o którym opowiadała mi siostra. [1N: Spotkałem piosenkarza – którego? 2P: (tego), o którym opowiadała mi siostra]

Złoty pociąg będzie tego, kto zdoła go odnaleźć. [1N: Złoty pociąg będzie tego – będzie czyj? 2P: (tego), kto zdoła go odnaleźć]

Miał na życie tylko tyle pieniędzy, ile zostało po spłaceniu pożyczki. [1N: Miał na życie tylko tyle pieniędzy – ile? 2P: (tyle), ile zostało po spłaceniu pożyczki]

Nie było w jego domu niczego, czego by sam nie kupił. [1N: Nie było w jego domu niczego – czego nie było? 2P: czego by sam nie kupił]

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: dopełnieniowe

Zdanie podrzędnie złożone dopełnieniowe to takie, w którym zdanie podrzędne zastępuje dopełnienie zdania nadrzędnego. Poznamy je po tym, że odpowiada na pytania przypadków zależnych (czyli wszystkich oprócz mianownika i wołacza), m.in.: kogo, czego?, komu, czemu?, kogo, co?, z kim, z czym? o kim, o czym?, np.:

Nie obawiaj się, że on ci coś zrobi. [1N: Nie obawiaj się – czego? 2P: (tego), że on ci coś zrobi]

Nie wierz temu, co mówią ludzie. [1N: Nie wierz temu – czemu? 2P (temu), co mówią ludzie]

Tego poślubiła, kogo zesłał jej los. [1N: Tego poślubiła – kogo? 2P (tego), kogo zesłał jej los]

Dbał o to, by jego warsztat wyglądał schludnie. [1N: Dbał o to – o co? 2P: (o to), by jego warsztat wyglądał schludnie]

Zastanawiała się, czy nowy rok okaże się pomyślny. [1N: Zastanawiała się – nad czym? 2P: (nad tym), czy nowy rok okaże się pomyślny]

Rodzaje zdań podrzędnie złożonych: okolicznikowe

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe to takie, które w którym zdanie podrzędne występuje w roli okolicznika zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytania okolicznika, a ponieważ tradycyjnie wyróżnia się 8 rodzajów okolicznika (czasu, miejsca, sposobu, stopnia i miary, przyczyny, celu, warunku oraz przyzwolenia), zdania złożone podrzędnie okolicznikowe tworzą dość obszerną i zróżnicowaną grupę. Przyjrzyjmy się im kolejno.

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe czasu – odpowiada na pytanie kiedy?, np.

Wyszła z przyjęcia, gdy poczuła zmęczenie. [1N: Wyszła z przyjęcia – kiedy? 2P: gdy poczuła zmęczenie]

Zanim wrócił z pracy, zrobiło się zupełnie ciemno. [2N: Zrobiło się zupełnie ciemno – kiedy? 1P: zanim wrócił z pracy]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe miejsca – odpowiada na pytania gdzie?, dokąd?, np.

Tam, gdzie byliśmy wczoraj, były piękne kwiaty. [1N: Tam były piękne kwiaty – gdzie? 2P: (tam), gdzie byliśmy wczoraj]

Biegł, gdzie go oczy poniosły. [1N: Biegł – dokąd? 2P: gdzie go oczy poniosły]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe sposobu – odpowiada na pytania jak?, w jaki sposób?, np.

Działaj tak, aby cię doceniano. [1N: Działaj tak – jak? 2P: (tak), aby cię doceniano]

Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. [2N: Tak się wyśpisz – jak? 1P: (tak), jak sobie pościelesz]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe stopnia i miary – odpowiada na pytanie w jakim stopniu?, w jakiej mierze?, np.

Grzmot był tak silny, że szyby zadrżały. [1N: Grzmot był tak silny – jak bardzo? 2P: (tak bardzo), że szyby zadrżały]

Nagle zrobiło się ciemno, jakby nadeszła noc. [1N: Nagle zrobiło się ciemno – jak bardzo? 2P: (tak bardzo), jakby nadeszła noc]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyczyny – odpowiada na pytania dlaczego?, z jakiego powodu?, np.

Nie chciała iść do szkoły, tak bardzo się bała klasówki. [1N: Nie chciała iść do szkoły – dlaczego? 2P: (dlatego, że) tak bardzo bała się klasówki]

Usłyszeliśmy hałas, bo ktoś strącił wazę z postumentu. [1N: Usłyszeliśmy hałas – z jakiego powodu? 2P: bo ktoś strącił wazę z postumentu]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe celu – odpowiada na pytania po co?, w jakim celu?, np.

Aby zarobić na życie, przyjmę każdą pracę. [2N: Przyjmę każdą pracę – po co? 1P: aby zarobić na życie]

Kupiłam mu książkę, żeby wreszcie poznał mojego ulubionego autora. [1N: Kupiłam mu książkę – po co? 2P: żeby wreszcie poznał mojego ulubionego autora]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe warunku – odpowiada na pytanie pod jakim warunkiem?, np.

Jeśli dobrze napiszesz tę klasówkę, dostaniesz na koniec roku piątkę. [2N: Dostaniesz na koniec roku piątkę – pod jakim warunkiem? 1P: jeśli dobrze napiszesz tę klasówkę]

Zajrzę do sklepu, jeśli tylko zdążę. [1N: Zajrzę do sklepu – pod jakim warunkiem? 2P: jeśli tylko zdążę]

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyzwolenia – odpowiada na pytania mimo co?, mimo czego?, np.

Nie cofnęła danego słowa, choć tak byłoby dla niej wygodniej. [1N: Nie cofnęła danego słowa – mimo co? 2P: choć tak byłoby dla niej wygodniej]

Zauważył swój błąd, ale nie przyznał się do niego. [2N: Nie przyznał się do niego – mimo co? 1P: (mimo że) zauważył swój błąd]

Dobrze wiedzieć

Dodatkowe podziały zdań podrzędnie złożonych

Zdania podrzędnie złożone wszystkich rodzajów (podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe, dopełnieniowe i okolicznikowe poszczególnych typów) można także podzielić na przywyrazowe i przyzdaniowe. 

Konstrukcja zdania podrzędnie złożonego przywyrazowego zawiera w sobie zaimek względny (np. kto, co, kiedy, gdzie, jak, którędy, skąd, dokąd, ile – zawsze bez znaku zapytania), wskazujący na wybrany rzeczownik, np. Dziewczyna, którą wczoraj poznałem, dziś wyjechała. 

W zdaniu podrzędnie złożonym przyzdaniowym z kolei zdanie nadrzędne jest konotowane, tzn. zestawiane z podrzędnym w taki sposób (często z wykorzystaniem spójników, np. że, czy, bo, ponieważ, aby, by, choć, chociaż, jeżeli, jeśli), że tylko razem stanowią całość znaczeniową, np. Nie sądziłem, że tak szybko nauczę się jazdy na łyżwach. 

W niektórych zdaniach złożonych podrzędnie, zwłaszcza w okolicznikowych przyczyny, może, ale nie musi występować spójnik (gdy go nie ma, o przyczynowej relacji logicznej wnioskujemy z treści zdania. Analizując strukturę takich zdań, możemy dodatkowo mówić o zdaniu spójnikowym (np. Chciała już iść do łóżka, bo była senna) lub bezspójnikowym (np. Chciała już iść do łóżka, była senna).

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W nowym M jak Mama o tym, co jeść w ciąży, by nie mieć anemii i jakie nazwisko może nosić nowo narodzone dziecko. Przeczytaj również o tym, jak uniknąć błędów przy karmieniu piersią i dowiedz się, co czuje rodzący się maluch

Kup dostęp od 2,50 zł
okladka m jak mama 1/20
KOMENTARZE