Po rozstaniu rodziców nie wystarczy samo ustalenie opieki 50/50, by podzielić świadczenie Aktywnie w domu. Przy tym świadczeniu decyduje to, czy opieka naprzemienna wynika z orzeczenia sądu i jest wykonywana w porównywalnych, powtarzających się okresach. Od tego zależy, czy ZUS wypłaci po 250 zł każdemu z rodziców, czy całe 500 zł trafi do jednego z nich.
Najważniejsze informacje
- Aktywnie w domu obowiązuje od 1 października 2024 r. i zastąpiło rodzinny kapitał opiekuńczy.
- Świadczenie wynosi 500 zł miesięcznie na dziecko i nie zależy od dochodu.
- Przysługuje od miesiąca ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc ukończenia 36. miesiąca życia.
- Przy opiece naprzemiennej wynikającej z orzeczenia sądu każdy z rodziców może dostać po 250 zł miesięcznie.
- Bez takiego orzeczenia znaczenie ma przede wszystkim to, kto faktycznie opiekuje się dzieckiem.
- Wniosek składa się tylko elektronicznie do ZUS.
- Prawo do świadczenia ustala się co do zasady od miesiąca złożenia wniosku.
- Na to samo dziecko i ten sam miesiąc można mieć tylko jedno świadczenie z programu Aktywny Rodzic.
- Świadczenie można łączyć z 800+ i świadczeniami rodzinnymi, a wypłata jest zwolniona z PIT.
Komu przysługuje świadczenie
Aktywnie w domu jest jednym ze świadczeń programu Aktywny Rodzic. Przysługuje także na pierwsze albo jedyne dziecko, co odróżnia je od wcześniejszego RKO. Dla wielu rodzin po rozstaniu to ważne, bo prawo do wsparcia nie zależy od liczby dzieci ani od dochodu.
Maksymalnie można dostać 12 000 zł na dziecko za 24 miesiące pobierania tego świadczenia. Jeśli wcześniej na to samo dziecko był pobierany RKO, łączna suma RKO i aktywnie w domu nie może przekroczyć właśnie 12 000 zł.
Kiedy możliwy jest podział po 250 zł
Podział świadczenia po rozstaniu rodziców jest możliwy wtedy, gdy opieka naprzemienna wynika z orzeczenia sądu i jest sprawowana w porównywalnych, powtarzających się okresach. W takiej sytuacji każdy rodzic dostaje połowę świadczenia, czyli 250 zł miesięcznie.
To kluczowy warunek. Prywatna umowa między rodzicami o opiece po połowie, nawet zgodna i wykonywana w praktyce, nie daje automatycznie prawa do podziału po 250 zł. Tu najłatwiej pomylić potoczne rozumienie opieki naprzemiennej z warunkiem z ustawy.
W materiałach pojawia się jeszcze jedna praktyczna wątpliwość. Ustawa mówi o orzeczeniu sądu, a w informacjach ZUS pojawia się też wątek prawomocnego orzeczenia. Dlatego ten punkt trzeba za każdym razem sprawdzić w aktualnych wytycznych ZUS.
Gdy nie ma orzeczenia o opiece naprzemiennej
Jeśli rodzice są po rozwodzie, w separacji albo żyją osobno, ale nie mają sądowo uregulowanej opieki naprzemiennej, świadczenie co do zasady przysługuje temu rodzicowi, który faktycznie opiekuje się dzieckiem. Samo częste widywanie dziecka przez drugiego rodzica nie przesądza jeszcze o podziale pieniędzy.
Gdy kilka osób ma prawo do świadczenia na to samo dziecko, ZUS bierze pod uwagę przede wszystkim faktyczne sprawowanie opieki. Jeśli opieka jest wykonywana równocześnie, znaczenie może mieć także kolejność złożenia wniosku.
Jak i kiedy złożyć wniosek
Wniosek rozpatruje ZUS. Można go złożyć wyłącznie elektronicznie. Dostępne kanały to PUE eZUS, bankowość elektroniczna, portal Emp@tia oraz aplikacja mZUS.
To ważne, bo świadczenie co do zasady przysługuje od miesiąca złożenia wniosku. Spóźnienie może więc oznaczać utratę pieniędzy za wcześniejsze miesiące. Wypłata trafia bezgotówkowo na rachunek albo inny instrument płatniczy wskazany we wniosku.
ZUS ma do 2 miesięcy od złożenia kompletnego wniosku na ustalenie prawa. Jeśli we wniosku są błędy, rodzic ma 14 dni od wezwania na ich poprawienie. Gdy brakuje dokumentów, ZUS wyznacza termin od 14 do 30 dni na ich dosłanie.
Co można łączyć, a czego nie
Na to samo dziecko i za ten sam miesiąc może przysługiwać tylko jedno świadczenie z programu Aktywny Rodzic. To oznacza, że Aktywnie w domu wyklucza w tym samym miesiącu Aktywnie w żłobku oraz Aktywni rodzice w pracy.
Inaczej jest z innymi formami wsparcia. Aktywnie w domu można łączyć z 800+ i ze świadczeniami rodzinnymi. Nie trzeba też doliczać tych pieniędzy do podatku, bo świadczenie jest zwolnione z PIT.
To dwa różne programy z odrębnymi zasadami. Przy 800+ opieka naprzemienna może oznaczać podział po 400 zł dla każdego rodzica, ale to odrębne świadczenie i działa na innej podstawie prawnej.
Spory z ZUS i ryzyko zwrotu pieniędzy
Po zmianie sytuacji rodzinnej trzeba pilnować formalności. Rodzic ma 7 dni na zgłoszenie do ZUS zmian w danych lub okolicznościach, które wpływają na prawo do świadczenia. Brak informacji zwiększa ryzyko uznania wypłaty za nienależną.
Jeśli ZUS ma wątpliwości, może zlecić rodzinny wywiad środowiskowy przez ośrodek pomocy społecznej (OPS) albo centrum usług społecznych (CUS). Dotyczy to zwłaszcza sporów o to, kto faktycznie opiekuje się dzieckiem, albo sytuacji, gdy pojawia się podejrzenie marnotrawienia świadczenia.
Nienależnie pobrane kwoty mogą podlegać zwrotowi. Co do zasady świadczenia z programu są chronione przed egzekucją, ale kwoty pobrane bez podstawy mogą być potrącane z innych świadczeń i objęte egzekucją administracyjną. Od decyzji odmownej można odwołać się do Prezesa ZUS.
Co warto zrobić teraz
- Sprawdzić, czy w sprawie dziecka jest orzeczenie sądu o opiece naprzemiennej, a nie tylko prywatne ustalenia rodziców.
- Zweryfikować, od kiedy dziecko mieści się w przedziale od 12. do 35. miesiąca życia.
- Złożyć wniosek do ZUS bez zwłoki, bo prawo powstaje co do zasady od miesiąca złożenia.
- Przy wcześniejszym pobieraniu RKO sprawdzić, jaka część limitu 12 000 zł została już wykorzystana.
- Pamiętać o terminie 7 dni na zgłoszenie zmian po rozwodzie, rozstaniu lub zmianie sposobu opieki.
- Nie zakładać, że zasady 800+ i Aktywnie w domu są takie same.
Artykuł napisany przy wykorzystaniu AI
