Zespół PANDAS - dziwne zachowanie dziecka jako skutek zakażenia paciorkowcami

2021-10-22 10:51
zespół pandas
Autor: thinkstockphotos.com

Zespół PANDAS to schorzenie dziecięce, które związane jest z nagłym pojawieniem się u dziecka objawów czy to zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, czy też różnych tików i innych dolegliwości. Powiązywany jest z problemem, którym są... zakażenia paciorkowcami! Kto jest na niego najbardziej narażony i jakie są możliwości jego leczenia? 

Zespół PANDAS, choć brzmi bardzo egzotycznie, jest chorobą psychiczną. Zaburzenia psychiczne spotykane są zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.

W tej drugiej z wymienionych grup pacjentów problem zazwyczaj wzbudza nawet i przerażenie u ich rodziców – zdarza się bowiem, że pociecha, której zachowanie dotychczas nie odbiegało od zachowania innych dzieci, nagle całkowicie się zmienia.

Opiekunom zdarza się nawet pomyśleć, że ich dziecko coś „opętało”, a tak naprawdę u malca rozwinęła się po prostu jakaś psychiatryczna choroba, którą – i to z powodzeniem – można leczyć. Jednym z problemów, który może prowadzić do wspomnianego wyżej przerażenia u rodziców, jest zespół PANDAS.

Spis treści

  1. Czym jest zespół PANDAS?
  2. Przyczyny zespołu PANDAS
  3. Kto jest najbardziej zagrożony wystąpieniem zespołu PANDAS?
  4. Zespół PANDAS – objawy
  5. Dziecko z zespołem PANDAS – do jakiego specjalisty się udać?
  6. Możliwości leczenia zespołu PANDAS – jak pomóc dziecku?
  7. Zapobieganie zaostrzeniom objawów u dzieci z zespołem PANDAS
  8. Zespół PANDAS – czy można mu w jakiś sposób zapobiegać?
Psychologia dziecka - Fantazje i koszmary

Czym jest zespół PANDAS?

PANDAS to skrót od angielskiej nazwy, którą jest "pediatric autoimmune neuropsychiatric disorders associated with streptococcal infections" – w języku polskim problem można określać jako dziecięce zaburzenia neuropsychiatryczne związane z infekcją paciorkowcową.

O jednostce tej w świecie medycznym mówi się od stosunkowo niedawna, pierwszy jej opis pojawił się bowiem pod koniec ubiegłego stulecia, w 1998 roku. Zespół PANDAS wciąż pozostaje problemem dość tajemniczym – niektórzy naukowcy w ogóle negują możliwość jego istnienia – i obecnie na jednostkę tę nie natkniemy się ani w medycznej klasyfikacji ICD-10, ani w amerykańskiej klasyfikacji psychiatrycznej DSM.

Problem określa się jako zespół, ponieważ w jego przebiegu pojawia się cały zakres różnorodnych zaburzeń. Dzieci z zespołem PANDAS mogą przejawiać bowiem m.in. zachowania z zakresu zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, ale i mogą u nich występować zaburzenia tikowe.

Co ważne, choroba rozwija się nagle - u dziecka, u którego wcześniej nie odnotowywano jakichkolwiek zaburzeń psychicznych – i jest ona powiązana z zakażeniem paciorkowcami.

W jaki jednak sposób infekcje wywoływane przez te bakterie – takie jak np. angina ropna – miałyby doprowadzać do pojawiania się u dzieci zaburzeń psychiatrycznych i neurologicznych?

Przyczyny zespołu PANDAS

Zespół PANDAS pojawia się jako konsekwencja jakiegoś zakażenia paciorkowcami beta-hemolizującymi grupy A. Patogeny te stanowią problem nie tylko z tego powodu, iż wywołane przez nie choroby nierzadko doprowadzają do wystąpienia znacząco nasilonych objawów (np. w postaci silnego bólu gardła). Są one groźne również i z tego powodu, iż wykorzystują one tzw. mimikrę antygenową.

Kiedy do organizmu wtargnie obcy organizm – w tym przypadku paciorkowiec – układ odpornościowy mobilizuje się, aby zwalczyć niechcianego gościa. Odpowiedzią w tej sytuacji jest m.in. produkcja przeciwciał, które są skierowane przeciwko bakteryjnym antygenom.

Dowiedz się: Infekcja wirusowa czy bakteryjna? Jak sprawdzić, z jaką infekcją mamy do czynienia?

Problem jednak w tym, że antygeny paciorkowcowe nierzadko są bardzo podobne do antygenów obecnych naturalnie w ludzkim organizmie. Efektem takiej sytuacji jest to, że przeciwciała ostatecznie mogą atakować nie tylko patogenne cząsteczki, ale i prawidłowe struktury organizmu.

Przyczyną zespołu PANDAS może być taka właśnie możliwość – ogólnie hipotezy dotyczące patogenezy tej jednostki skupiają się na występowaniu reakcji pomiędzy powstającymi w przebiegu infekcji przeciwciałami a jedną ze struktur mózgowia, którą są zwoje podstawy.

Kto jest najbardziej zagrożony wystąpieniem zespołu PANDAS?

Neuropsychiatryczne powikłanie infekcji paciorkowcowej w postaci zespołu PANDAS to problem spotykany wyłącznie u dzieci i młodzieży. Zasadniczo jednostka może się rozwinąć u dowolnego pacjenta pediatrycznego, wymienia się jednak pewne czynniki, które zwiększają ryzyko pojawienia się tego problemu – są nimi:

  • nawracające, wielokrotne zakażenia paciorkowcowe,
  • występowanie w rodzinie przypadków gorączki reumatycznej,
  • jakaś choroba autoimmunologiczna u matki dziecka.

Zobacz: Antybiotyki dla dzieci: czy antybiotyki są szkodliwe dla dziecka, jak je stosować i o czym pamiętać? [WYWIAD Z PEDIATRĄ]

Choć częstość występowania zespołu PANDAS jest rzadka (szacuje się, że pojawia się on u 1 na 2000 dzieci), to jednak uczonym udało się zaobserwować, że problem ten typowo pojawia się u dzieci przed rozpoczęciem dojrzewania oraz że częściej jednostka ta występuje u chłopców.

Zespół PANDAS – objawy

Wśród możliwych objawów zespołu PANDAS wymienia się cały szereg różnych psychiatrycznych zaburzeń. U dzieci pojawiać się mogą bowiem zarówno objawy ze spektrum zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, ale i tiki (zarówno ruchowe, jak i wokalne), jak i zaburzenia zachowania, przypominające ADHD.

Poza nimi pacjent doświadczać może jeszcze innych dolegliwości, takich jak m.in.:

  • wahania nastroju,
  • lęk separacyjny,
  • moczenie nocne,
  • zaburzenia snu,
  • problemy z koordynacją ruchową (przejawiające się m.in. trudnościami w pisaniu).

Charakterystyczne dla zespołu PANDAS jest również to, że jego objawy rozwijają się nagle – zwykle w niedługim czasie po zakażeniu paciorkowcami. Przebieg schorzenia bywa różny – u jednych dzieci objawy po pewnym czasie zmniejszają swoje nasilenie, u innych z kolei utrzymują się one przez dłuższy czas.

Charakterystyczne jest również to, że u dziecka z zespołem PANDAS mogą pojawiać się okresy remisji, a po wystąpieniu kolejnego zakażenia paciorkowcowego może z kolei dochodzić do nawrotu wcześniej występujących dolegliwości.

Dziecko z zespołem PANDAS – do jakiego specjalisty się udać?

Pacjenci z zespołem PANDAS początkowo mogą trafiać do różnorakich specjalistów – cały proces diagnostyczny rozpoczynać się może od wizyty u pediatry, później dziecko może trafić do neurologa czy innych specjalistów.

Sprawdź: Kiedy z dzieckiem pójść do psychologa, a kiedy do pedagoga lub psychiatry?

Ostatecznie pacjent powinien się znaleźć pod opieką psychiatry dziecięcego – to właśnie przede wszystkim ci specjaliści wdrażają i prowadzą leczenie dzieci z zespołem PANDAS.

Możliwości leczenia zespołu PANDAS – jak pomóc dziecku?

Obecnie zasadniczo nie istnieją specyficzne dla samego zespołu PANDAS metody jego leczenia. To, jaka terapia zostanie wdrożona u dziecka, zależne jest przede wszystkim od tego, jakiego rodzaju objawy u niego dominują. Przykładowo u małego pacjenta, u którego najbardziej nasilone są obsesje i kompulsje, w leczeniu wykorzystywane mogą być leki z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), które są stosowane w leczeniu „czystej” postaci zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.

Przeczytaj: Psychiatra dla dzieci - czym się zajmuje psychiatra dziecięcy

Poza farmakoterapią, w leczeniu zespołu PANDAS wykorzystanie znajdują również i oddziaływania psychoterapeutyczne, głównie w postaci terapii poznawczo-behawioralnej.

W związku jednak z tym, że przypuszczalnie w patogenezie zespołu PANDAS biorą udział reakcje autoimmunizacyjne, w leczeniu pacjentów z tym schorzeniem – przy wyjątkowo nasilonych objawach – wykorzystywane są również i metody leczenia wpływające na sam układ odpornościowy.

Mowa tutaj m.in. o podawaniu chorym sterydów czy preparatów immunoglobulin, ale i o zabiegach oczyszczania osocza (fachowo określanych jako plazmafereza).

Zapobieganie zaostrzeniom objawów u dzieci z zespołem PANDAS

Powyżej wspominano, że dziecko z zespołem PANDAS może doświadczać zaostrzeń dolegliwości wtedy, kiedy pojawi się u niego po raz kolejny infekcja paciorkowcowa. Rozważa się więc, czy u tych maluchów, u których pojawił się ten problem, zapobieganie infekcjom – poprzez stosowanie profilaktycznej antybiotykoterapii – mogłoby zniwelować ryzyko pojawiania się takich okresów.

Dowiedz się: Jak długo żyją zarazki? Dezynfekcja mieszkania po chorobie dziecka

Badania dotyczące tego aspektu wciąż są prowadzone i rzeczywiście, przyjmowanie antybiotyków mogłoby zmniejszyć ryzyko zaostrzenia objawów zespołu PANDAS. Jest jednak jedno ale – antybiotykoterapia ma swoje działania uboczne (takie jak np. biegunka czy ryzyko, że u dziecka wykształcą się szczepy bakterii oporne na leki).

Ze względu właśnie na te zagrożenia, obecnie raczej unika się profilaktycznego, długotrwałego podawania antybiotyków dzieciom z zespołem PANDAS.

Zespół PANDAS – czy można mu w jakiś sposób zapobiegać?

Zespół PANDAS to bez wątpienia poważny problem – tak jak u jednych dzieci zaburzenie przemija, tak u innych dolegliwości mogą się utrzymywać i istnieje ryzyko, że różne objawy tego problemu – jak np. obsesje, kompulsje i tiki – będą utrzymywały się u pacjenta również i w życiu dorosłym. Pojawia się więc tutaj pytanie: czy istnieją jakieś metody zapobiegania zespołowi PANDAS?

Czytaj także: Bruksizm, czyli zgrzytanie zębami u dzieci

Tak naprawdę, niestety, całkowicie zapobiec zespołowi PANDAS po prostu się nie da. Ograniczyć ryzyko tego schorzenia może przede wszystkim poprzez redukowanie częstości infekcji paciorkowcowych – w tym celu należy chociażby dbać o higienę osobistą (częste mycie rąk zawsze jest ważne, ale w sezonie infekcyjnym to już absolutny priorytet).

Pomyśleć by można o innych metodach zapobiegania infekcjom – np. o zabiegach usunięcia migdałków. Przebycie takiej procedury, jak wskazują badania naukowe, nie zmniejsza jednak ryzyka wystąpienia zespołu PANDAS, w związku z czym nie można mówić o tym, że możliwe byłoby przeprowadzenie takich zabiegów w celu zapobiegania omawianej jednostce.

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
Podziel się opinią
Grupa ZPR Media sprzeciwia się głoszeniu opinii noszących znamiona mowy nienawiści przepełnionych pogardą czy agresją. Jeśli widzisz komentarz, który jest hejtem, powiadom nas o tym, klikając zgłoś. Więcej w REGULAMINIE

NOWY NUMER

POBIERZ PORADNIK! Darmowy poradnik, z którego dowiesz się, jak zmienia się ciało kobiety w ciąży, jak rozwija się płód, kiedy wykonać ważne badania, jak przygotować się do porodu. Pobieram >

Pobieram
poradnik ciaza